Thứ Năm, 25 tháng 12, 2014

Từ điển gây sốc?

Sau vụ "từ điển Vũ Chất" đình đám thời gian qua, dường như ngày càng có nhiều người quan tâm tới việc biên soạn từ điển. Báo điện tử Nông nghiệp Việt Nam (http://nongnghiep.vn) ngày hôm nay, 24/12/2014 đăng bài Lại thêm từ điển gây sốc của nhà báo Kiều Khải, tập trung phê phán hai cuốn Từ điển tiếng Việt của VietVanBook (NXB Bách Khoa Hà Nội, 2014) và Từ điển chính tả (dành cho học sinh) do Hoàng Dân chủ biên (NXB Hồng Đức, 2013). Với tư cách là một độc giả bình thường và không liên quan gì đến việc biên soạn hai cuốn từ điển trên, tôi nhận thấy bài báo đã chỉ ra được một số sai sót hiển nhiên trong quá trình biên soạn hai cuốn từ điển này. Đó là điểm tích cực cần ghi nhận.


Ảnh bìa 2 cuốn từ điển, lấy từ bài báo của Kiều Khải
Tuy nhiên, nhà báo có vẻ như đã hơi vội vàng khi kết luận cuốn của VietVanBook là một cuốn từ điển "gây sốc". 4 trong 8 trường hợp từ điển giảng nghĩa mà nhà báo bảo sai thì đều có thể thảo luận lại. Tôi xin nêu để mọi người cùng suy nghĩ và đánh giá.

(1) A DI ĐÀ PHẬT: nhà báo dẫn từ điển giải thích nghĩa của "A Di Đà Phật" là “Tên một đức Phật”, rồi phê phán: "đúng ra, đây là câu niệm cửa miệng của những người theo Phật giáo, khác với Phật Adiđà". Tôi xin dẫn lại từ điển Hoàng Phê (bản 2002) giảng mục "A Di Đà Phật": "Tên một vị Phật, người theo đạo Phật dùng để niệm Phật hoặc để chào nhau". Xin để quý vị tự đánh giá. Lưu ý: tôi mới chỉ thấy cách ghi "A Di Đà" hoặc "A-di-đà", chứ chưa bao giờ thấy cách ghi "Adiđà" như nhà báo viết. Tuy vậy, điều này không "gây sốc" cho tôi.


(2) Á THÁNH: từ điển giảng là "bậc dưới của thánh", tôi nghĩ không sai. Á 亞 có nghĩa là thứ hai, kém một chút, như trong Á Hậu, Á Khôi, Á Khoa. Theo từ điển của Trung Quốc thì "Á Thánh" có 4 nghĩa, trong đó nghĩa cuối cùng mới là đặc chỉ Mạnh Tử. Các nghĩa khác đều trỏ người có tài cao, đức trọng, chỉ xếp sau bậc thánh, không chỉ trong Nho giáo, mà còn trong ngành nghệ thuật, y học. Mạnh Tử được xếp vào hàng Á Thánh của Nho giáo, sau Thánh nhân Khổng tử; ngoài ra còn nhiều Á Thánh khác, như Trương Sưởng là Á Thánh về thư pháp, Trương Cơ là Á Thánh về y học; chứ không hẳn là "Nghĩa thường dùng của á thánh là dành cho Mạnh Tử" như nhà báo viết. Viết như vậy tức là hạn chế phạm vi nghĩa của Á Thánh chỉ dành cho Mạnh Tử và Nho giáo, trong khi phương Tây cũng có từ Demigod (á thần, á thánh).


(3) ĐỘC BẢN: Nhà báo dẫn từ điển giảng "Độc bản" là “Bản sách để đọc”, “Độc giả” là “Một giá”, rồi phê bình rằng "Đây đều là những định nghĩa sai theo lối suy diễn kiểu dịch nôm na từ tiếng Hán Việt mà ra". Với từ Độc Bản, nhà báo biết 1 mà chưa biết 2. Ở đây có 2 chữ Độc và 2 chữ Bản, Độc Bản 讀本 thì chính xác là bản sách để đọc (讀 Độc nghĩa là đọc), 
từ tiếng Anh tương ứng là Reader. Ví dụ như cuốn sách nổi tiếng của Đông Kinh nghĩa thục lấy nhan đề Quốc dân độc bản 國民讀本, hay cuốn sách của Ngạc Đình Phạm Quang Xán đặt tựa là Phổ thông độc bản 普通讀本. Nhiều từ điển tiếng Việt khác cũng ghi nhận nghĩa này, như từ điển Hoàng Phê: "sách in riêng cho học sinh đọc". Còn Độc Bản 獨版 thì có nghĩa khác: bản duy nhất (có lẽ nhà báo ám chỉ nghĩa này, lưu ý là từ điển Hoàng Phê không thu nhận nghĩa này). Nếu từ điển chỉ chua 1 nghĩa, thì là thiếu nghĩa, chứ không phải "định nghĩa sai theo lối suy diễn kiểu dịch nôm na từ tiếng Hán Việt mà ra" như nhà báo kết luận. Về trường hợp ĐỘC GIẢ (dấu hỏi) mà từ điển giảng là "một giá", cứ coi như nhà báo trích đúng, thì đây là lỗi vi tính, in dấu sắc thành dấu hỏi, Độc Giá (獨價, giá duy nhất) thành Độc Giả (讀者, người đọc), lỗi thế nào thì bắt lỗi thế ấy, chứ cũng không phải "định nghĩa sai theo lối suy diễn kiểu dịch nôm na từ tiếng Hán Việt mà ra".

(4) ĐÀN BÀ: nhà báo dẫn các trường hợp giảng nghĩa Nữ anh hùng = Vị anh hùng đàn bà, Nữ công = Đàn bà con gái làm thợ, Nữ khán hộ = Đàn bà làm khán hộ, Nữ tặc = Ăn cướp đàn bà; cho rằng "hẳn chị em phụ nữ sẽ tức giận vì từ nào cũng có đàn bà bên cạnh một cách mỉa mai". Dường như nhà báo bắt lỗi theo sự duy diễn chủ quan của mình, rằng từ "đàn bà" có nghĩa xấu? Vậy từ "đàn ông" có xấu không? Từ điển Hoàng Phê chua đàn bà là: "người lớn thuộc nữ giới (nói khái quát). Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh". Bìa báo "Phụ nữ tân văn" ghi hai câu "Phấn son tô điểm sơn hà/ Làm cho rõ mặt đàn bà nước Nam". Chị em phụ nữ có ai tức giận với 2 trường hợp dùng từ "đàn bà" này không?


Xin nói thêm, cuối bài báo có trích dẫn ý kiến của một nhà ngôn ngữ học, PGS.TS Phạm Văn Tình ở Viện Từ điển học và Bách khoa thư. Tôi không rõ đây là ý kiến chuyên gia phê bình 2 cuốn từ điển bị/được nhà báo dẫn ra trong bài báo, hay là một trong 2 cuốn này, hay là cuốn khác, hay là phê bình chung? Trong bài báo nên ghi rõ điều này.


Cuối cùng, xin hoan nghênh các nhà báo phê phán cách làm từ điển cẩu thả như cuốn từ điển của Vũ Chất, nhưng cũng xin lưu ý các nhà báo nên cẩn trọng và chừng mực trong đánh giá, nhận xét, lỗi đến đâu bắt đến đấy, tránh việc "gây sốc" cho độc giả bằng chính bài báo của mình.


Hà Nội, Giáng sinh 24/12/2014

NTC 
(vừa bế con thơ vừa viết cho đỡ vui^^)

1 nhận xét: